Op 1 maart 2024 treden de bepalingen over de naam in de Wet van 19 december 2023 houdende diverse bepalingen in burgerlijke en gerechtelijke zaken (artikelen 2 tot en met 12 in werking).
Die artikelen hervormen de regels over de toekenning van de naam in geval van een opeenvolgende vaststelling van een afstammingsband en laten ook, onder bepaalde voorwaarden, de naamsverandering van een kind toe wanneer de ouder die het zijn naam – geheel of ten dele – heeft toegekend, verandert van naam ingevolge een verandering van afstamming.
De belangrijkste wijzigingen in een notendop:
- een meerderjarig kind kan bij een erkenning of bij een gerechtelijke beslissing tot vaststelling of vervanging van de afstamming van naam veranderen volgens de gewone keuzemogelijkheden van het Belgisch naamrecht (naam moeder, naam vader/meemoeder of dubbele naam in de zelf gekozen volgorde)
- bij een erkenning of bij een gerechtelijke beslissing tot vaststelling of vervanging van de afstamming krijgt het kind standaard de dubbele naam in alfabetische volgorde tenzij de ouders (of het meerderjarig kind) kiezen een andere keuzemogelijkheid van het Belgisch naamrecht. Het “vetorecht” van de ouder ten aanzien van wie de afstamming reeds vaststond, meestal de moeder, wordt hiermee opgeheven
- bij een erkenning gebeurt de naamskeuze steeds op het moment van de aangifte van erkenning (het nieuwe model voor de aangifte van erkenning, doorklikken op “pdf-beeld”, werd gepubliceerd op 14 januari 2025), de akte van verklaring van naamskeuze binnen het jaar na de erkenning wordt afgeschaft
- kinderen ouder dan 12 jaar moeten steeds instemmen met de naamsverandering
- de rechter neemt in het vonnis steeds akte van naam bij wijziging van de afstamming, de akte van verklaring van naamskeuze binnen het jaar na de vaststelling van de afstamming wordt afgeschaft
- indien de naam van een ouder verandert door een verandering van diens afstamming, wordt ook de naam van de kinderen veranderd die de naam van deze ouder dragen als enkele naam of deel van een dubbele naam, kinderen ouder dan 12 jaar moeten echter daarmee instemmen.
1) Toekenning van de naam in geval van erkenning
Wanneer de afstamming wordt vastgesteld door een postnatale erkenning, wordt de naamskeuze te kennen gegeven op het ogenblik van de aangifte van erkenning, en niet meer op een later tijdstip in het daaropvolgende jaar. In dit specifieke geval zal het niet langer mogelijk zijn om een verklaring van naamskeuze op te maken. Bij afwezigheid van naamskeuze of in geval van onenigheid daarover op het ogenblik van de aangifte van erkenning zal het kind de dubbele naam in alfabetische volgorde dragen.
De naamskeuze van de ouders kan enkel worden gewijzigd met instemming van het minderjarige kind ouder dan twaalf jaar op het ogenblik van de aangifte van erkenning. Het is dus op dat ogenblik dat de ABS controleert of de toestemming van het betrokken kind al dan niet moet worden gegeven, en niet nadat hij deze aangifte heeft ondertekend (evenmin dus bij de opmaak van de akte van erkenning). De instemming wordt opgenomen in de aangifte van erkenning, en niet in de akte van erkenning. Zonder uitdrukkelijke toestemming van het kind ouder dan twaalf jaar blijft de naam onveranderd:
- Als de ouders bij de erkenning van een kind jonger dan 12 jaar een verklaring van naamskeuze afleggen: de ABS acteert deze naam in de akte van erkenning als deze overeenkomt met een van de mogelijkheden die de wet biedt;
- Als de ouders geen verklaring afleggen op het ogenblik van de aangifte van erkenning van een kind jonger dan 12 jaar, of als de ouders het hier niet over eens zijn, acteert de ABS in de akte van erkenning de dubbele naam in alfabetische volgorde;
- Als de ouders bij de erkenning van een kind ouder dan 12 jaar een verklaring van naamskeuze afleggen:
als het kind in de aangifte van erkenning aangeeft hiermee in te stemmen: de ABS acteert deze naam in de akte van erkenning als deze overeenkomt met een van de mogelijkheden die de wet biedt;
als het kind in de aangifte van erkenning niet aangeeft hiermee in te stemmen: de naam van het kind blijft ongewijzigd in de akte van erkenning; - Als de ouders bij de aangifte van erkenning van een kind ouder dan 12 jaar geen verklaring van naamskeuze hebben afgelegd of als de ouders het hier niet over eens zijn:
als het kind in de aangifte van erkenning aangeeft hiermee in te stemmen: de ABS acteert in de akte van erkenning de dubbele naam in alfabetische volgorde; - als het kind in de aangifte van erkenning niet aangeeft hiermee in te stemmen: de naam van het kind blijft ongewijzigd in de akte van erkenning.
De eenheid van de naam tussen broers en zussen blijft het principe: de door de ouders gekozen naam geldt ook voor kinderen die later uit dezelfde ouders worden geboren. De noodzaak om toestemming te verkrijgen van +12-jarige kinderen om de naam te wijzigen, beperkt echter de reikwijdte ervan. Enkele voorbeelden hiervan:
- Als de ouders een naamskeuze maken voor een eerste kind dat ze samen hebben en dat ouder is dan 12 jaar (bijvoorbeeld op het moment van een postnatale erkenning), kan het kind zich verzetten tegen deze keuze en de naam behouden die het eerder had. Als vervolgens een kind uit dezelfde ouders wordt geboren, krijgt het de door de ouders gekozen naam en krijgen daaropvolgende kinderen dezelfde naam als het tweede kind, op grond van het principe van eenheid van naam.
- Als de ouders een naamskeuze maken voor een eerste gezamenlijk kind jonger dan 12 jaar, is die keuze bindend voor het kind. Het is mogelijk dat een van de volgende kinderen met dezelfde gemeenschappelijke ouders al 12 jaar is op het moment van de postnatale erkenning. In dat geval kan dit kind zich heel goed verzetten tegen de keuze die de ouders voor het eerste kind hebben gemaakt en de naam houden die hij of zij eerder had.
In geval van postnatale erkenning van een meerderjarig kind zal een naamsverandering kunnen gebeuren voor de ABS indien het kind dit wenst bij de aangifte. In dat geval zal in de akte van erkenning melding worden gemaakt van de verklaring van naamskeuze van het meerderjarige kind. De verklaring moet worden afgelegd door het volwassen kind zelf en niet door de ouder die aan de basis van de erkenning ligt. Dit betekent het volgende:
- Als het meerderjarig kind geen verklaring over de naam aflegt, betekent dit niet dat het meerderjarig kind voortaan de dubbele naam zal dragen. Het betekent dat de naam ongewijzigd blijft omdat er geen instemming is gegeven door het kind;
- De verklaring van het meerderjarige kind moet op hetzelfde moment worden ingediend als het dossier van aangifte van de erkenning van de ouder.
2) Toekenning van de naam in geval van een gerechtelijke beslissing tot wijziging van de afstamming
De familierechtbank zal als enige zich kunnen uitspreken over de wijziging van de naam van een kind ingevolge een vordering inzake afstamming, deze in zijn beslissing acteren en nagaan of de verschillende formaliteiten werden nageleefd (zoals bijvoorbeeld de toestemming van het kind dat ouder is dan 12 jaar).
De overeenkomstig artikel 13 oud BW algemeen bevoegde ABS die het vonnis of arrest tot wijziging van de afstamming via de DABS toekrijgt, beperkt zich tot het wijzigen van de akte van geboorte van het kind, de akten van de burgerlijke stand waarop ze betrekking heeft, alsook in voorkomend geval de akten van de afstammelingen in de eerste graad (zie verder). Omdat de ABS hier geen enkele rol speelt op het gebied van naamswijziging, acteert hij de in het vonnis genoemde naam, zelfs als het kind de leeftijd van 12 jaar heeft bereikt tussen het ogenblik waarop het vonnis werd uitgesproken en het ogenblik waarop de griffie het vonnis heeft overgemaakt aan de bevoegde ABS.
Als de rechtbank geen naamswijziging acteert terwijl dat wel had gemoeten, kan de naam van het kind via de administratieve procedure bij de FOD Justitie worden gewijzigd via KB.
3) Naamsverandering van de kinderen ten gevolge van de naamsverandering van de ouder vanwege de wijziging van diens afstammingsbanden
De nieuwe naam van de ouder die is gekozen of vastgelegd ter gelegenheid van een verandering van afstamming, geldt ook geheel of ten dele voor diens kinderen geboren voor deze verandering, indien het tenminste de naam van die ouder is die hun werd toegekend of een deel van de dubbele naam die hun werd gegeven betreft. Deze bepaling heeft geen invloed op de volgorde waarin de namen van de twee ouders moeten verschijnen wanneer de gewijzigde naam van de ouder deel uitmaakt van de dubbele naam van het kind (ook al is de dubbele naam van het kind aanvankelijk volgens het “standaardstelsel”, namelijk de dubbele naam in alfabetische volgorde, vastgesteld).
Indien de afstamming van de ouder gewijzigd wordt vanwege een postnatale erkenning, dient de ABS die de akte van erkenning heeft opgemaakt daarvan kennis te geven aan diens kinderen ouder dan 12 jaar (via aangetekend schrijven). Voor de kinderen jonger dan 12 jaar, zal hij de bevoegde ABS verwittigen (het is deze laatste die de akte van naamsverandering ambtshalve zal opmaken).
De overeenkomstig artikel 13 bevoegde ABS zal een akte van naamsverandering opmaken voor elk betrokken kind. Deze akte vermeldt het nummer van de akte van erkenning die als basis gediend heeft voor naamsverandering van de ouder. Ze vermeldt de rechterlijke beslissing betreffende de afstamming van de ouder als basis van de akte indien de afstamming van die ouder gewijzigd werd langs gerechtelijke weg (deze kinderen worden door de griffier verwittigd, zie verder).
Deze mogelijkheid heeft alleen betrekking op de kinderen van de ouder wiens afstamming wordt gewijzigd en geldt niet voor eventuele kleinkinderen of volgende generaties (uitdrukkelijke beperking tot nakomelingen van de eerste generatie). De naam van volgende generaties kan enkel gewijzigd worden via een administratieve procedure via KB.
Indien het kind jonger is dan 12 jaar, maakt de bevoegde ABS de akte van naamsverandering onmiddellijk op.
Indien het kind ouder is dan 12 jaar, moet hij of zij instemmen met de naamsverandering. Deze toestemming wordt uitgedrukt in de vorm van een verzoek tot opmaak van een akte van naamsverandering, dat hij of zij zelf moet indienen. De bevoegde ABS maakt de akte van naamsverandering op voor zover het verzoek gedaan wordt in het jaar dat volgt op de kennisgeving van de nieuwe afstammingsband die ten aanzien van zijn of haar ouder werd vastgesteld. Het kind wordt in voorkomend geval bijgestaan door zijn of haar ouders of zijn of haar wettelijke vertegenwoordiger indien het een niet-ontvoogde minderjarige betreft.
4) Opmerkingen
Deze wijzigingen zijn enkel van toepassing wanneer Belgisch naamrecht wordt toegepast.
Er is geen overgangsrecht voorzien voor deze wijzigingen aan het naamrecht ingevolge de Wet van 19 december 2023. Dit betekent dat de nieuwe bepalingen onmiddellijk van toepassing zijn op alle erkenningen voor de ABS na 1 maart 2024. Dit houdt in dat voor kinderen geboren voor 1 juni 2014 (inwerkingtreding nieuwe naamrecht) die na 1 maart 2024 worden erkend of voor kinderen die na 1 maart 2024 worden erkend én die broers of zussen geboren voor 1 juni 2014 uit gemeenschappelijke ouders hebben, geen verklaring van naamskeuze naar overgangsrecht meer mogelijk is op basis van art. 12 van de Wet van 8 mei 2014. De verklaring van naamskeuze naar overgangsrecht is enkel nog mogelijk in een aantal beperkte gevallen, bijvoorbeeld wanneer een nieuw kind geboren wordt waarvan de afstamming gelijktijdig vaststaat (art. 335, § 1 oud BW) en dat broers of zussen heeft geboren voor 1 juni 2014 waarvoor nog geen verklaring van naamskeuze naar overgangsrecht werd afgelegd.
Burgerzaken Vlaanderen organiseert exclusief voor de leden van de vereniging een infosessie over het nieuwe naamrecht, inbegrepen de “one shot” mogelijkheid voor meerderjarigen om van naam te veranderen bij de ambtenaar van de burgerlijke stand die op 1 juli 2024 in voege treedt.
De vereniging beantwoordt ook graag de concrete vragen van de leden over deze nieuwe wetgeving via mail of het kennisportaal.
Op jusfamnat publiceerde de FOD Justitie praktische instructies om de toepassing van de Wet van 19 december 2023 voor de ambtenaren van de burgerlijke stand te verduidelijken.